Aile içinde öfke

Öfke; Engellendiğimiz, taarruza uğradığımız, tehdit edildiğimiz, mahrum bırakıldığımız, kısıtlandığımız ya da haksızlığa uğradığımız vakit hissettiğimiz, neden olan şeye ya da bireye yönelik ağır olumsuz bir histir diyebiliriz. Öfkelendiğimizde reaksiyonlarımızı bazen fizikî bazen de kelamlı olarak ortaya koyarız. Bazen de dolaylı olarak göstermeyi tercih eder ya da geri çekilebiliriz.

Bilinmesi gereken kıymetli bir konu; öfke ve saldırganlığın her vakit birbirine eşlik etmediğidir. Öfke bir duyguyu, saldırganlık ise davranışı tabir eder. Öfke her vakit saldırgan bir davranışa yol açmayabilir.

Öfkelendiğimizde nasıl hareket edeceğimiz, o anda içinde bulunduğumuz pozisyon ve durum, kültürel normlarımız, öfkemizin şiddeti, durumla ilgili evvelki yaşantılarımız üzere bir çok konuya bağlı olarak farklılık gösterir.

Aile içinde ortaya çıkan öfke ve saldırganlığın nedenleri ile ilgili olarak yapılmış açıklamalar ve araştırmalar çoklukla; genetik, nörolojik ve biyolojik özellikler, birtakım psikiyatrik bozukluklar, alkol ve unsur kullanımı, toplumsal takviye yokluğu, yetişkinin çocuklukta istismara uğramış olması, bilhassa cinsel istismarın olduğu ailelerde babanın güç ve kararlarda baskın olması, babanın güç ve denetim sağlamak için şiddete başvurması, anne baba ortasında cinsel sıkıntıların olması, aile dışı bağlarda kısıtlılık, işsizlik, yoksulluk ya da modernizasyon üzere nedenlerle ağır bir gerilimin ortaya çıkması, anne ve babanın çocuğa karşı davranışlarındaki tutarsızlık, etrafta uygun rol modellerinin olmayışı ve içinde yaşanılan kümenin şiddeti teşvik etmesi üzere etmenlerin tesirli olduğu görülmektedir.

Aile, hislerimizin oluştuğu birinci toplumsal ortamdır. Kendimiz ve öbürleri hakkında ne üzere duygusal reaksiyonlar vereceğimizi, bu hislerle ilgili kanılarımızı ve nasıl ortaya koyacağımızı aile içerisinde öğreniriz. Hislerin öğrenildiği bu birinci toplumsal ortam olan ailede, çocuklara hislerini nasıl tabir edecekleri, nasıl düşünecekleri ve nasıl davranacakları direkt öğretilmesi mümkün değildir. Daha çok eşler ortasındaki duygusal, samimi ve doğal bağlantı çocuklar için şahane bir model ve yaşamsal çerçeve oluşturur.

Aile içinde yaşanan öfke ve saldırganlık içeren davranışlara çocuklar ya kendileri direkt maruz kalmakta ya da aile içinde ortaya çıkan şiddete şahit olmaktadırlar. Aile içi şiddet uygulayanların büyük kısmının kendisi direkt şiddet gören çocuklar ortasından değil, ana babaları ortasındaki şiddete şahit olanlardan çıktığı istikametinde görüşlerin olmasına rağmen, çocuklukta şiddet içeren davranışlara maruz kalan bireylerin yetişkinlikte önemli davranış bozuklukları gösterdikleri de görülmektedir. Bu bireylerin birebir vakitte kendi çocuklarına daha çok öfke ve saldırganlık içeren davranışlar gösterdikleri ortaya çıkmaktadır.

Aile içinde şiddete görsel ya da işitsel olarak şahit olmuş olan çocuklara “sessiz”, ”unutulmuş” ya da “görünmez” kurbanlar ismi verilmektedir. Direkt öfke ve saldırganlığa maruz kalmasalar da, bu çocuklar başka istismara maruz kalmış ya da ihmal edilmiş çocuklarla birebir cins davranış özelliklerini göstermektedirler.

Fizikî şiddete maruz kalan bayanlarda depresyon oranı yüksektir. Bunun yanı sıra, çocuk da içinde bulunduğu ortamın havasındaki bu çökkünlük hislerini içselleştirir. Ayrıyeten çökkün bir anneden ruhsal olarak ayrılmak ve birleşmek çocuk için iki başka zorluk taşır. Birincisi kâfi doyuma ulaşmayan çocuk tam olarak ne beklediğini bilemeden anneye yapışır. İkincisi çökkün bir anneyi kendi haline bırakıp da kendi yoluna gitmek isterse suçluluk duyar. Aile içi şiddetin sessiz şahidi bir manada annesine annelik yapma ihtiyacı duyacaktır. Sonuç olarak, rollerin değiştiği bu çarpık alaka özerkliği sonlandıran sıhhatsiz bir bağdır.

Ayrıyeten her çocuk babasını olumlu manada güçlü biri olarak görme ve o formda özdeşim yapma ihtiyacı içindedir. Halbuki şiddet uygulayan baba, çocuğun dünyasında itimat ve sevgi kaynağı değil; dehşet kaynağı, öfke kaynağı, tutarsız ve güvenilmez biri haline gelir. Anneye takviye olan değil, onu aşağılayan hor gören biridir. Çocuk için bir öteki zahmet, şiddet uygulayan baba imgesi ile ailenin bakımını üstlenen, çocuğa sevgi duyan baba imgesi ortasındaki gidiş gelişlere değişimlere ahenk sağlama güçlüğüdür.

Bilhassa suça yönelik davranışların kökeninin çocukluktaki yaşantılara dayandığını araştırmalar belirtmektedir ki; çocuklukta fizikî ve sözel olarak saldırganlığa maruz kalan yetişkinlerin ileriki yaşlarında depresyon seviyeleri, alkol kullanımı, antisosyal (sosyopat) davranış ve kendi çocuklarını cezalandırma üzere davranış özellikleri göstermektedirler.

Aile içinde şiddete maruz kalan çocukların birden fazla büyüdüklerinde şiddet uygulayan eşlere ya da anne babalara dönüşmeseler de, şiddet uygulayan yetişkinlerin büyük kısmında çocuklukta aile içi şiddete maruz kalma hikayesi saptandığı söylenebilir. Nesilden jenerasyona aktarılan her vakit basitçe şiddetin kendisi değil, bu durumu çevreleyen duygusal atmosferdir. İçselleştirilen öfke, endişe ve çökkünlük hisleri kişinin tavır ve davranışlarını ömür uzunluğu etkileyebilmektedir.

Aile içinde öfke ve saldırganlığın denetim altına alınamayışı gerek ebeveyn gerekse çocuk üzerinde birden fazla vakit onarılması güç yıkımlara yol açmaktadır. Anne babaların gerek birbirleriyle gerekse çocuklarıyla olan bağlantılarında en azından temel bağlantı maharetlerini kullanmayı öğrenerek, öfke hissiyle ve saldırgan davranışlarla baş edebilmeyi öğrenmeleri gerekmektedir. Şayet anne baba birbirlerine öfke ve saldırganlık içeren davranışlarda bulunuyor ve çocuklar etraflarında meselelerin öfke ve saldırganlık yoluyla çözümlendiğini görüyorlarsa, saldırganlığı sorun çözücü bir davranış olarak öğrenirler, saldırgan davranışların hayatın bir kesimi olduğunu düşünürler ve bunu kendi hayatlarında da uygulamaya koyarlar. Bu nedenle yetişkinlerin davranışta bulunurken, her an bir çocuğa model oldukları şuuruyla hareket etmeleri gerekmektedir.