Aşılanmak ne işe yarar ve neyi amaçlar?

Bugüne kadar aşılanarak neyi başarıyoruz ve bu nasıl başarılıyor sorularının yanıtı için hazırlanan yazılarda benim gördüğüm daima tıbbi tabirler kullanılmış. Bu defa farklı bir yol izleyerek biraz da benzetme kullanarak anlatmaya çabaladım. Umarım başarmışımdır.

Vücudumuzu bir ülke olarak düşünelim, mikropları da o ülkeye saldırmaya çalışan düşmanlar. Ülkemizin ordusunu da bedenimizin bağışıklık sistemi. Bir ülkeye bir düşman saldırdığında tüm ordu bu saldıran düşmanı kovalamaya, ülkeye girişine mahzur olmaya ve hatta onları yok etmeye çalışır. Bedenimiz bir mikrop ile karşılaştığında bedenimizin bağışıklık sistemi de birebir halde savunmaya geçer. Öncelikle hedefi mikrobun bedene girmesine mahzur olmaktır (ordunun düşmanın sonu geçmesine pürüz olması gibi) bu birinci savunma sistemimizdir. Fakat mikrop güçlü ise bazen bu basamak başarılamaz ve mikrop bedene girer (düşmanın sonu geçip ülkemize girmesi gibi).

Eğer mikrop bedene girdi ise bu sefer bağışıklık sistemimiz giren mikrobun çoğalmasına ve bizi hasta etmesine mahzur olmaya çalışır (düşmanın yok edilmesi gibi). Bedenimize girmeye çalışan mikropların bizi hasta edip etmeyeceği birçok faktöre bağlı. Şayet mikrop çok güçlü bir mikrop ise bağışıklık sisteminin gücünü aşar. Kelam konusu mikrop bedenimize girmeyi başarır ve bizi hasta eder. Bağışıklık sistemimiz bedenimize girmeye çalışan mikrop ya da gibisi ile daha evvel karşılaştı ise onu tanır ve çabucak yok eder. Buna o mikroba karşı vücudun özgün bağışıklığı denir. Özgün bağışıklık ya hastalığın geçirilmesi ile ya da aşılama ile sağlanabilir.

Bir ülkeye düşmanın girmeye çalıştığını düşünelim. Bu düşman benim ülkemden çok daha güçlü olsun ve bu düşman ülkeme ve orduma çok yabancı ve hiçbir fikrimin olmadığı bir düşman olsun. Benim ordumu yenme ihtimali çok yüksek olsun. Ve ben ordumu ne kadar çalıştırırsam çalıştırayım bu orduyu yenemeyeceğimi bileyim. Bu türlü güçlü bir düşman hakkında benim ordumun daha evvelce bilgisi olur ise, bu düşmanın taktiklerini bilirsem ve bu düşmanın zayıf noktalarını bilirsem ben ordumu bu düşman hakkında bilgilendiririm. Ve ordumu bu düşmana yönelik teğe bir hazırlarım. Böylelikle ordum o düşman ülkeye geldiğinde ne yapacağını çok âlâ bilir ve usta taktiklerle düşmanı yener. Yani ordumu düşmana karşı evvelden aşılamış olurum.

O vakit aşı nedir?

Aşı tam olarak bu noktada tanımlamak gerekir ise bedenime girme ihtimali olan mikrop hakkında bedenime bilgi vermektir. Bunu yaparken öncelikle bilim insanları mikrobu araştırır ve tanır, sonra mikrobun zayıf taraflarını ve benim bedenimin onu yenmekte kullanacağı taraflarını tanır. Sonra o mikrobun zayıflatılmış hali, bazen mikrobun kendisi değil bir eseri (toksini) bizi hasta etmeyecek lakin bağışıklık sistemine de o mikrobu tanımasını sağlayacak biçimde bedene verilir. Böylelikle bağışıklık sistemi bu zayıflatılmış mikrop hakkında bilgi sahibi olur. Onun zayıf noktalarını tanır ve bunları asla unutmaz, hafızasına alır. Bir gün mikrobun kendisi bedenimle karşılaştığında çabucak o hafıza devreye girer. Evet ben bu mikrobu tanıyorum, esasen elimde de daha evvelden ürettiğim silahlarım var der ve çabucak onları mikroba göndererek ortadan kaldırır. Böylelikle o mikrop beni hasta edemez.

Her mikroba karşı aşı var mıdır?

Bazen aileler çok fazla sayıda aşı olduğunu ve bebeklerine çok fazla sayıda aşı yapıldığını düşünürler. Meğer bizi hasta eden o kadar çok mikrop var ki. Milyonlarca. Bilim her mikroba karşı aşı üretmekle uğraşmaz. Yalnızca bize ziyan verme potansiyeli yüksek olan mikroplara aşı üretmeye çalışır.

Örnek vermek gerekir ise altıncı hastalık ta, kızamık ta çocuklarda görülen ateşli ve döküntülü hastalıklardır. Altıncı hastalığın aşısı yoktur ve bilim hiçbir vakit bu mikroba aşı üretme eforuna girmemiştir. Zira bilim bilir ki bir çocuğun bağışıklık sistemi altıncı hastalığı yener ve ona ziyan vermeden bedenden bu mikrobu kovar. Kızamık mikrobunun aşısı vardır zira her çocuğun bağışıklık sistemi kızamık mikrobunu yenmeyi başaramaz. Kızamık mikrobu kimi çocuklarda vefatla sonuçlanabilen ağır zatürrelere ya da ensafelit (beyin iltihabı) ismi verilen çocuğun konuşmasını, yürümesini gelişimini engelleyen sekellere sebep olabilecek durumlara neden olabilir. Bu nedenle bilim kızamık mikrobuna karşı aşı üretmeye çalışmıştır ve bunu başarmıştır.

Neden çocuklar için çok aşı var?

Bir insanın bağışıklık sistemini güçlendiren en doğal yol kişinin doğal yollar ile mikroplar ile müsabakası ve o hastalığı geçirmesidir. Böylelikle bağışıklık sistemi o mikrobu tanır ve kişinin tekrar geçirmesine mani olur. Zira benim ordum o mikrobu daha evvel tanımıştır ve o mikrobun zayıf taraflarını bilir ve elinde evvelden o mikroba özgün olarak ürettiği silahları vardır(özgün bağışıklık). Su çiçeği geçiren bir insanın tekrar suçiçeği olmaması üzere.

Bu nedenle bir yetişkin büyüme sırasında birçok mikropla karşılaşmıştır ve bağışıklık sistemi güçlüdür.

Oysa bir bebek doğduğunda anne karnında hiçbir mikrop ile karşılaşmadığı için bağışıklık sistemi çok zayıftır. Bebek mikroplarla karşılaştık ça bağışıklığı gelişir ve güçlenir. Bebeğin ya da çocuğun yaşı ne kadar küçük se bağışıklığı o kadar zayıftır.

Aynı vakitte bir mikrobun bir çocuğa ziyan verme ihtimali bir yetişkinden çok daha fazladır. Zira kelam konusu mikroptan bir hücre bile ziyan gör se büyümekte olan bir beden için yetişkinlik devrinde bu çok sayıda hasar görmüş hücre demektir. Zira bizler büyürken hücrelerimiz bölünerek çoğalır sayısı artar. Bir hücre ziyan gördüğünde çok sayıda hücreye mal olur. Halbuki bir yetişkinin bir hücresi ziyan gör se bile o tek hücre olarak kalır.

Mikropların öldürme ihtimali çocuklarda yetişkinlere nazaran daha fazladır.

Hatırlayın anneannelerinizden ya da babaannelerinizden şöyle cümleler duymuşsunuzdur. 6 doğumu olmuş ancak ikisi yaşamış, 8 doğumu olmuş 4’ü yaşamış. Bu periyot Türkiye’de çocukların aşılanmadığı devirdir. Örnek benim anneannemin 6 doğumu olmuş 2’si yaşamış. 3 çocuğu tifonun neden olduğu ishalden ölmüş. Yani tam olarak ‘’ölen ölür kalan sağlar bizimdir’’.

E evvelce aşı mı vardı. Anneannelerimiz babaannelerimiz vaktinde aşı yoktu. Onlar da yaşadı. Cümlesi çok makûs bir cümle zira ‘’ölü çocuklar konuşamaz’’. Anneannemin ölen 3 çocuğunun keşke tifo aşısı olsaydı da ölmeseydik deme talihi hiçbir vakit olamaz.

Aşı yalnızca kişinin kendisi için mi kıymetli?

Hayır. Aşılar birebir vakitte toplum bağışıklığı da oluşturur. Öncelikle uygulandığı kişiyi hastalıktan korur lakin hastalıktan korunan aşılı birey mikrobu başka şahıslara bulaştıramayacağı için etrafındaki sağlıklı bireyleri de korumuş olur.

Şöyle düşünün Covid 19 mikrobu için evvel sıhhat çalışanları aşılandı. Burada emel riskleri yüksek olduğu için sıhhat çalışanlarını korumaktı bu da yanlışsız. Lakin ben hasta olmazsam etrafıma da mikrobu bulaştıramam bunu unutmayın. Yani burada hedef yalnızca beni korumak değildi toplumu da korumaktır. Covid 19 pandemisi başladığında sıhhat çalışanı sevdikleriniz sizinle teması kesti zira mikrobu bulaştırma ihtimali en yüksek gruptu. Onları evvel aşlamak tıpkı vakitte sizleri de korumaktı.

Aşılar nasıl hazırlanır?

Öncelikle mikrop laboratuvar ortamına araştırılır ve zayıf noktaları bulunmaya çalışılır. Bizim bağışıklık sistemimizin onu yenmede kullandığı silahlar düşünülür. Buna nazaran de tanıdığımız mikrop bizde hastalık yapmayacak ancak bağışıklık sistemimizin de tanıyacağı formda zayıflatılır. Hazırlanan bu birinci aşının güvenilirliği ve aktifliği bilinmez.

Bunu öğrenmek emeli ile birinci etap da hayvanlarda kullanılır. Bu kademeye faz 1 denir. Üretilen aşı mikro dozlar halinde uygulanır. Aktifliği, güvenilirliği, yan tesirleri gözlemlenir

Bir sonraki basamak faz 2’dir. Bu defa az sayıdaki istekli insanlara uygulanır. Faz 2’nin temel hedefi güvenilirliktir. Dikkat ederseniz aşının etkinliğinden evvel güvenilirliğine bakılır. Tıpta şöyle bir kural vardır. Hipokrat’ın cümlesidir “önce ziyan verme”. Unutmayın aşılar sağlıklı bireylere uygulanır. Şayet benim uyguladığım aşı sağlıklı bireye ziyan verecekse hedefimin dışına çıkarım. Bu nedenle aşılar hazırlanırken etkinliğinden evvel güvenilirliğine bakılmakta. İnançlı değilse faal bile olsa o çalışma devam etmez.

Bundan sonraki etap Faz 3′tür. Geniş popülasyona uygulanır bu etapta hem güvenilirlik hem aktiflik araştırılır. Covid pandemisi sırasında aşının geniş popülasyona ve biz sıhhat çalışanlarına uygulandığı birinci devir faz 3 idi. Ve hepimiz istekli denekler olduk birebir vakitte.

Bundan sonraki etap faz 4‘dür. Güvenilirliğine ve aktifliğine emin olmuşuzdur. Ve aşı ruhsat alarak piyasaya sunulmaktadır.

Ben aşı yaptırmayı red ettiğimde o hastalık ile ilgili yalnızca kendime değil içinde yaşadığım topluma da ziyan veriyorum’’.

Peki artık bu ne demek?

Bir aşı ulusal aşılama programına girdiğinde o toplumdaki aşılama oranı %90’nın üzerinde olmalıdır ki aşının muvaffakiyetinden kelam edebilelim. Bir hastalığın aşısı o aşı için hedeflenen kitlenin %90 nın altında kalır ise ortada aşılanmayan kümelerin ve hasta olma potansiyeli yüksek kümenin sayısı arttığı için aşılı çocuklarda da o hastalığın görülme riski artıyor.

Yani siz çocuğunuza aşı yaptırmadığınızda yalnızca kendi çocuğunuzu o hastalığa karşı riske etmiyorsunuz. Benim çocuğum benim kararım olacak sa benim çocuğuma olacak diyemiyoruz. Zira aşı yapılan çocuklarda da o hastalığın geçirilme riskini kendi çocuğuma aşı yaptırmayarak arttırmış oluyorum.

Özellikle ulusal aşı takvimine alınmış ve ferdi bağışıklıktan çok tolum bağışıklığı düşünülerek planlanmış devlet aşılarını yaptırmadan evvel iki kez düşünmek gerekir.

Özel aşı olarak isimlendirdiğimiz devlet tarafından yapılmayan aşılarda toplum bağışıklığı düşüktür zira bu ailelerin kendi kararıdır. Hiçbir vakit o toplumda aşılama oranı %90’nın üzerine çıkmaz. Dolayısı ile aşıları yaptırmadığında yalnızca kendi çocuğuna ilişkin bir karar vermiş olur. Kendi çocuğu dışındaki öteki çocuklara ziyan vermiş olmaz.

Lütfen lakin lütfen devlet aşılarını yaptırmıyorum demeden evvel yalnızca kendi çocuğunuza değil öbür çocuklara ilişkin riski de arttırdığınızı unutmayın.