Çocuklarda kaygı bozukluğu hakkında

Anksiyete (kaygı), bireyin; tehdit edici yahut korkutucu durumlarla karşılaştığında bedeninin bilişsel, fizyolojik ve davranışsal olarak verdiği reaksiyonlar bütünüdür. Dert bozukluğu ise tasanın bir tehlike olmadığı halde kendini göstermesi, uzun mühlet devam etmesi ve çok ağır biçimde hissedilmesidir. Günümüzde dert bozuklukları çocuk ve ergen psikiyatrisinin en yaygın sorunlarından biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Telaş, öbür tüm hisler üzere gerekli ve fonksiyonel bir işlevi olan bir histir. Fakat, bu dert hayatın akışında bir bozulmaya sebep oluyorsa uzman takviyesi alınması gerekebilir.

Anksiyetenin belirtileri duygusal, bilişsel, davranışsal ve bedensel olarak kendini gösterebilir. Şuurun sislenmesi, dikkati toplayamama, fikir blokları, denetimini elinde tutma zahmeti, başa çıkamama korkusu, mevt korkusu, öbürleri tarafından yanlış değerlendirilme korkusu üzere durumlar bilişsel belirtilere, dehşet, kaygı, dehşet duygusu, tedirginlik, gerginlik, sonluluk, çaresizlik üzere durumlar duygusal belirtilere, kaçma, kaçınma, huzursuzluk, olduğu yerde duramama, hareketsiz donakalma, uyum bozukluğu üzere durumlar davranışsal belirtilere ve çarpıntı, kan basıncında artma ya da azalma, bayılma hissi/bayılma, yüz kızarması, teneffüs sayısı ve derinliğinde artma, iştahsızlık, bulantı, kusma, sık idrara çıkma, terleme, titreme üzere durumlar ise bedensel belirtilere örnek verilebilir. Çocuklarda dert bozukluğu ekseriyetle bedensel semptomlarla kendini göstermektedir.

Bilhassa hislerini söz etmesi için uygun ortamın sunulmadığı çocuklarda telaş kendini ‘öfke ve saldırganlık’ olarak da gösterebilir. Telaşlı çocuklar çoklukla makul rutinlerine sadık kalmak isterler. Günü planlı yaşamak ve öngörebilmek onlar için dertlerini rahatlatıcı bir işleve sahiptir. Lakin kimi nedenlerle rutinleri bozulduğunda çok yansılar verebilir ve huzursuzlanabilirler.

Çocuklarda görülen korku bozukluklarına bakıldığında ekseriyetle; ayrılık korkusu, toplumsal telaş, panik bozukluk yaygın anksiyete ve özgül fobiler görülmektedir.

Yaygın anksiyete bozukluğu, çocuğun spesifik bir alan olmadan pek çok mevzuya dair daima ve ağır bir dert duymasıdır. Yaygın anksiyete bozukluğu olan çocuklar ekseriyetle; huzursuz, dertli, gergin ve çabuk öfkelenen çocuklardır. Bu çocuklar; gelecekleri, sıhhatleri, güvenlikleri ve performansları ile ilgili daima olarak, kalıcı ve denetim edilmesi güç bir tasa yaşarlar. Bu usul ağır ve daima telaşlar yaşayan çocuklarda öfke patlamaları, okula gitmeyi istememe yahut odaklanmada zahmet üzere birtakım davranışsal reaksiyonlar görülmektedir. Yaygın anksiyete bozukluğu olan çocuklar ekseriyetle mükemmeliyetçi bir yaklaşım sergileyebilirler. Olaylar üzerinde fazlaca düşünme eğilimi görülebilir. Bir olayla ilgili fazlaca düşünmek onların beklenmedik şeylerle müsabaka riskini düşürecek ve daha rahat bir tavır takınabileceklerdir. Bu türlü durumlarda çocuğun hislerine alan açılması, onların konuşulması, bu üzere hisleri hissetmenin olağan olduğu gösterilmelidir. Fakat hangi noktalarda o hissin çocuğu zorladığı anlaşılmalıdır. Bunun için çocuğun zorlandığı birtakım durumlarda ebeveynlerin çocuğu ‘kapsayabilmesi’ ve hislerini dönüştürebilmesi gerekir. Uzun müddetli bu dönüşümler gerçekleştiğinde artık çocuk da kendi hislerini düzenleyebilme marifeti kazanacak ve olumsuz hislerle başa çıkmak artık onun için daha kolay hale gelecektir.

Ayrılık derdi, çocuğun kendisine bakım veren şahıstan ayrılma konusunda ağır dert yaşamasıdır. Rastgele bir ayrılık durumunda kendilerine ya da bakım verenlerine ziyan gelebileceğine ait çok telaş yaşamaktadırlar. Bağlanma figürlerinden (bakım verenden) ayrılma durumunda bir küme duygusal, bilişsel, davranışsal ve somatik belirti ortaya çıkarırlar ve bunlar çocuğun ömürden zevk almasını, toplumsal ömrünü, aile bağlantılarını, okul ve öteki alanlardaki fonksiyonlarını olumsuz etkilemektedir. Ayrılık tasası olan çocuklarda; ebeveynden ayrılamama, okula gitmeyi istememe, arkadaş konutunda yahut diğer yerlerde oyun oynamaktan kaçınma, ayrılma, vefat, kaybolma, kaçırılma temaları içeren kabuslar görme sıklıkla görülmektedir.

Çocuğun ayrılık tasası hayat durumunda bu ayrılma durumunun daha sağlıklı gerçekleşebilmesi için kademeli ve yavaş bir yaklaşım sergilenmelidir. Gerekirse çocuğun yanında ‘geçiş objeleri (battaniyesi, peluş oyuncağı vb.)’ bulundurmasına müsaade verilmeli ve çocuğun hissini düzenleyebilmesine yardımcı olunmalıdır. Bilhassa okul giriş-çıkış saatleri çocuğun anlayacağı halde anlatılmalıdır. Örneğin; küçük çubuk 5’in üzerine geldiğinde seni gelip burdan alacağım ve konuta gideceğiz’ üzere konuşmalar yapmak epeyce soyut olan bir şeyi çocuğun zihninde daha da somutlaştırabilmesine fırsat tanımakta ve derdin çok dışavurumunu dengeleyebilmektedir.

Özgül fobilere spesifik fobiler de denebilir. Çocuğun yalnızca spesifik bir nesneye yahut duruma karşı ağır korku duyması ve o durum/ nesne ile karşılaşmaktan daima olarak kaçınmasıdır. Bu endişe sonucu çocuk kaçınma davranışları gösterir, ağır bir anksiyete yaşar. Bu durum çocuğun fonksiyonelliğini tesirler ya da kaygılarıyla ilgili ağır problem yaşar.

Çocuk, temel korkusu nedeniyle anksiyetesini azaltmaya yönelik kaçınma davranışları stantlar. Kaçınmanın mümkün olmadığı durumlarda çocuklar; donma, hırçınlık, parmak emme, anne-babaya yapışma ya da ağlama üzere reaksiyonlar gösterebilirler. Çocuklar yetişkinlerden farklı olarak çoklukla aşırı ve anlamsız olduğunun farkında olmazlar. Çocuğun spesifik olarak birtakım objelerden korkması belli yaş aralıklarında kabul edilebilir bir durumdur. Çocuk hayatla ilgili birtakım şeyleri deneyimledikçe o şeylerin bilinmezliği arttıkça bir endişe ve dert durumu oluşabilir. Bunlar fonksiyonelliği bozmadıkça olağan gelişimin bir modülüdür.

Toplumsal anksiyete, çocuğun toplumsal ortamlarda öbür beşerler tarafından yargılanacaklarına dair ağır dert yaşamasıdır. İncelenme, alay edilme, aşağılanma ya da utandırılma endişeleri nedeniyle toplumsal ortamlarda ağır korku yaşama ile karakterizedir. Toplumsal fobide endişenin temeli öbürleri tarafından olumsuz tenkit alınmasıdır. Toplumsal anksiyetesi olan çocuklar, sıklıkla oburlarının kendilerinde yanılgı bulabileceğinden korkarlar, aptalca ya da utanç verici bir şey yapacaklarını/söyleyeceklerini düşünürler. Yüzde kızarma, terleme, kalp atışında hızlanma, titreme, ağız kuruluğu, baş dönmesi üzere somatik yakınmalar sıklıkla görülmektedir. Yetişkinlerden farklı olarak toplumsal telaşı olan bir çocuk toplumsal bir durumla karşılaştığında ağlayabilir, öfke nöbeti geçirebilir, annesinin ardına saklanabilir ya da okula gitmeye direnç gösterebilir. Okul çağında bir çocuk için sınıf içindeki faaliyetlere katılmaktan kaçınma, sunumlarda başarısız olma üzere durumlar sıklıkla görülmektedir.

Panik bozukluk tekrarlayan ve beklenmedik anlarda ortaya çıkan panik ataklarıyla seyreden, hastanın sonraki ataklarla ilgili beklenti korkusu yaşayıp, kaçınma davranışı sergilediği bir bozukluktur. Kalp atışında hızlanma, nefes almada zorluk, baş dönmesi, bulantı, terleme yahut üşüme üzere güçlü fizyolojik semptomlara; kaygı, telaş, çaresizlik üzere hislerin eşlik ettiği kısa müddetli, ani ve ağır bir endişe reaksiyonu olan panik ataklar yaşarlar.

Çocuklarda görülen dert bozukluklarının tedavisinde bilişsel davranışçı terapi ve oyun terapisi sıklıkla kullanılmaktadır. Bununla birlikte terapistin gerekli gördüğü durumlarda tedavi süreci, ilaç tedavisi ile birlikte desteklenebilir.

Çocuklarında telaş bozukluğu olan ebeveynlere de büyük sorumluluk düşmektedir. Öncelikle çocuklarının tasalarını fark ettiklerinde onları olumsuz bir biçimde eleştirmemeli bilakis bu mevzudaki hislerini lisana getirmeleri için teşvik etmelidirler. Çocuğun hislerini konuşabilmek, onları paylaşabilmek ve dönüştürebilmek çocuk için epey değerlidir. Çocuk, hislerinin ve hissetiklerinin karşı tarafta bir tesir uyandırdığını gördüğünde onu daha sağlıklı bir formda yaşayabilmeyi ve paylaşabilmeyi öğrenir. Çocuklarının yaşadıkları telaşın önemli bir boyutta olduğunu düşünmeleri durumunda kesinlikle profesyonel bir dayanağa başvurulmalıdır.