Travma ve  bağımlılık

Travma, çoklukla, onları yaşayan bireyler için ruhsal olarak yıpratıcı olan baş edilmesi güç olaylar olarak düşünülür. (Briere ve Scott, 2006; Straussner ve Calnan, 2014). Travma sonrası gerilim bozukluğu (TSSB) ve akut gerilim bozukluğu için travmatik olayı oluşturan sebepleri şu formda belirlemiştir: gerçek yahut vefat tehdidi, önemli yaralanma yahut direkt tecrübe yoluyla cinsel ihlale maruz kalma ya da buna şahit olma, yakın bir arkadaşın yahut aile üyesinin bu türlü bir olay yaşadığını öğrenme yahut travmatik olaylarla ilgili rahatsız edici detaylara tekrar tekrar maruz kalma (işle ilgili olmadıkça elektronik medya, televizyon, sinemalar yahut fotoğraflar aracılığıyla değil). DSM-5 (Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013), Bireylerin travmatik stresörlere reaksiyonları değişir; kimilerinde bu tecrübe şiddetli travma tepkileri ve TSSB geliştirirken, başkaları tıpkı olaya maruz kaldıklarında çok az reaksiyon verirler. Bireyin travma öncesi özellikleri ve tecrübeleri, travmatik olayın tabiatı ve şiddeti, ferdi algılar ve travma sonrası tecrübeler üzere çeşitli faktörler etkileşim halindedir ve travma yansısının gelişmesine katkıda bulunur (Straussner ve Calnan, 2014). Aslında, birden fazla birey hayatları boyunca travmatik bir stresör yaşar (%56) ve çok azı (%8) TSSB geliştirir (Kessler ve ark., 1995). Travmatik stresörler yaşayan bireyler, kronik ve patolojik ya da gecikmiş yansılar yaşayabilirler. Bunun haricinde potansiyel olarak travmatik bir olaya maruz kaldıktan sonra bu bireyler dayanıklılık sergileyebilir ve hayatlarını sağlıklı bir halde sürdürebilirler (Bonanno, 2004). Bireyler bir ay içinde düzelen akut gerilim bozukluğu yaşayabilir, daha şiddetli TSSB geliştirebilir yahut depresyon, anksiyete, disosiyasyon ve unsur kullanımı üzere diğer bozukluklar ve semptomlar geliştirebilirler (Kolk, 2005; Wiechelt, 2014; Wiechelt ve Gryczynski, 2012). Çocukluk çağında yaşanılan travmaların ise unsur bozuklukları (Zhang ve ark., 2020) ile kumar (Horak ve ark., 2020), internet kullanım bozukluğu (Grajewski ve Dragan, 2020; Kircaburun ve ark., 2019) üzere davranışsal bağımlılıklarla bağlantısı olduğunu söylemek mümkündür (Dalbudak ve ark., 2014; Cihan ve ark., 2019).

BAĞIMLILIK

TDK bağımlılığı bağlı olma durumu olarak açıklamıştır. Bağımlılık için bir öteki tarif da Who tarafından “Bir husus yahut unsur tipinin kişi için evvelce kıymetli olan davranışlarından öncelikli hale geldiği ruhsal, davranışsal ve bilişsel fenomen kümesi” olarak yapılmıştır (2018). Bağımlılık bir beyin hastalığı olarak değerlendirilmekte olup içinde “tolerans, mahrumluk, başarısızlıkla sonlanan bırakma denemeleri, ziyan görmeye rağmen kullanmaya devam etme, kullanma isteği, vaktin büyük kısmını ayırma, denetim kaybı” üzere kavramları barındırmaktadır (Ögel, 2017), (Hollander, 2012). Dışarıdan bedene unsur almak bağımlılık için akla gelen en yaygın fikir olsa da kumar, seks ve internet üzere davranışsal bozukluklar ödül sistemi sistemini etkileyerek bağımlılığa yol açan etkenler ortasında yer almaktadır (Greenfiel, 1999), ( Ögel, 2017), (Griffiths, 2000).

2.1.1. BİLİŞSEL TESİRLER

Çocuğun travmatik tecrübeleri nasıl anlamlandırdığını, çocuğun bilişsel gelişim etabındaki farkındalığına bakarak değerlendirmiştir. Piaget’nin benmerkezcilik anlayışının, çocuğun olayların nedenselliğini çeviri etmedeki en büyük etken olduğuna inanmaktadır. Bu nedenle, çocukların mağduriyetleri için kendilerini suçlamaları mümkündür ve üzücü olaylar, bu olayların tekrarlanmasından korkmalarına neden olabilir. Mağdur çocuklar, travmatik anılara ve fikirlere karşı savunma geliştirebilirler. Çocuklar ve ergenler, travmatik bir olay hakkında düşünmekten kaçınmak, olay üzerinde hâkimiyet yahut denetim kazanmak için çeşitli savunma fonksiyonlarını kullanabilirler. Bu durum da hafıza bozukluğu meydana gelmesine neden olabilir. Bu da entelektüel işleyişi yahut şimdiki vakitte performans gösterme yahut geleceği düşünme yeteneğini etkileyebilir (Mowbray,1988). Travmatize olmuş çocuklar dayanılmaz, müdahaleci fikirler yahut imajlar yaşayabilirler. Çoklukla, kendilerine belli bir olayı hatırlatan durumlardan, insanlardan yahut objelerden kaçınırken şuurlu olarak onları bastırmaya çalışırlar (Pynoos ve ARK., 1987; Terr, 1984). Olayı unutmak yahut anımsatıcılardan kaçınmak için çeşitli savunmaların kullanılması, ekseriyetle travmatize edici durumların temel tecrübesi olan ezici çaresizlik hislerine karşı korunmaya yardımcı olabilir (Van der Kolk, 1987). Travma geçirmiş erkek çocuklar özelinde öfkenin içselleştirilmesi ve saldırganlarla özdeşleşme savunmalarını kaydetmiş (Pynoos ve Eth, 1984); kızların ise ümitsizliği ve çaresizliği içselleştirdiğini ve mağdurlarla özdeşleştiğini gözlemlemiştir (Green, 1985; Terr; 1985; Wohl ve Kaufman, 1985).

2.1.2. DUYUŞAL TESİRLER

Birden fazla araştırmacı, çocukların travmadan sonra gerilime iki yoldan biriyle reaksiyon verdiği konusunda hemfikirdir: ya anksiyete ve hiperaktivite ile çok reaksiyon veren bir modda ya da hem toplumsal hem de duygusal olarak çok reaksiyon veren ve geri çekilen bir modda reaksiyon vermektedirler (Horowitz, 1976; van der Kolk, 1988; Zimrin, 1986). Örneğin, travma geçirmiş çocukların duygusal değişkenlik sergiledikleri gözlemlenmiştir (Nurcombe, 1986; Simonds ve Glenn, 1976); Bu çocukların, öfke ve sonluluk hislerini söz etme olasılıkları daha yüksektir (Pynoos ve Nader, 1988; Pynoos ve ark., 1987); ve “duyguları düzenleme yetileri azalmıştır” (van der Kolk, 1987). Emsal formda, hislerini kısıtladıkları yahut hislerini söz etme ve deneyimleme konusunda yetersizlik gösterdikleri (Doyle ve Bauer, 1988; Green, 1985; Holaday, Armsworth, Swank ve Vincent, 1992) gözlemlenmiştir.

2.1.2. DUYGUSAL REAKSİYONLAR

Çeşitli travma biçimleri yaşayan çocuklar üzerinde yapılan çalışmalardan çok sayıda duygusal reaksiyon bildirilmiştir. Travmatize olmuş çocukların genel olarak yüksek bir kırılganlık duygusu ve çevresel tehdide karşı hassaslık gösterdikleri gözlemlenmiştir. Yani hem olayın hatırlatıcılarından hem de olayın ortaya giren kanılarından yahut imgelerinden olayları duygusal olarak yine deneyimleme eğilimindedirler (Rosenheck ve Nathan, 1985; van der Kolk, 1987b). Bu çocukların ve ergenlerin gerilime karşı daha düşük toleransa sahip olduklarını ve genel olarak daha bunalmış hissedebileceklerini bulmuşlardır (Holaday ve ark.,1992). Çocuğun travma sırasındaki gelişim seviyesi, duygusal yansıyı belirlemede kıymetli bir faktör üzere görünmektedir. Örneğin, iki yaşından evvel istismara uğrayan çocuklar altı yaşına kadar öfke ve ıstırap göstermiş; istismar gerçekleştiğinde dört ila altı yaşlarındaki çocuklar ise sonluluk, korku, zorlanma ve geri çekilme sergilemişlerdir (Erickson ve Egeland, 1987; Howes ve Espinosa, 1985). Bununla birlikte, aşağıdaki kısımda tartışıldığı üzere, genel olarak travmaya verilen yansıların çeşitliliği, tetikleyici olaydan bağımsız olarak benzeridir. Kelam konusu çocuklarda depresif tepkiler, çok ağlama, tasa ve anhedoni üzere reaksiyonlar tespit edilmiştir (Milgram ve ark., 1988).

2.1.3. HATA VE UTANÇ

Terr (1984) ve Zimrin (1986), inceledikleri çocukların, oburlarının yaşamadığı zorlukları yaşamalarından kaynaklı çok suçluluk ve utanç yaşadıklarını bulmuşlardır. Ayrıyeten, travmatize olmuş çocuklar bu durumlardaki davranışlarını sert bir halde kıymetlendirmiş, utanç ve kendini suçlama deneyimlemişlerdir (Holaday ve ark., 1992; Terr, 1984; Zimrin, 1986). Bu çocuklar problem, çaresizlik ve güçsüzlük hislerini deneyimlemişlerdir. travma geçirmiş çocukların çizimlerini tahlil ederken, çizimlerin “çaresizlik, güçsüzlük, parçalanma, depresyon, öfke ve dert hislerini yansıttığını” tabir etmişlerdir. Bu çocukların, toplumsal izolasyon belirtileri, itimat eksikliği ve kişilerarası temastan genel bir dehşetle kaçındıkları gözlemlenmiştir. (Wohl ve Kaufman, 1985), Öbür araştırmacılar (Milgram ve ark., 1988; Pynoos ve ark.,, 1987; Zimrin, 1986), olayla ilgili korkutucu fikirlerin, anında dert, rahatlayamama, çaresizlik, ümitsizlik ve dehşet hislerini ortaya çıkarabileceğini belirtmişlerdir. Holaday ve arkadaşları (1992), karar vermedeki pasifliğin, travmatize olmuş çocukların hayatlarını etkilemek için güçsüzlük hissinden kaynaklanabileceğini belirtmişlerdir.

2.1.3. BENLİK ALGILARI

Birçok çalışma, travma geçirmiş çocuklar ve ergenler ortasında benlik algılarında yahut kendine yönelik hislerde değişiklikler olduğunu belgelemiştir. Bunlar, düşük benlik hürmeti, zayıf benlik kavramı ve olumsuz vücut imajını içerir (Kinard, 1980; Oates ve ark., 1985; Tong ve ark., 1987). Çeşitli travma kümelerinde da özgüven eksikliği belgelenmiştir (Armsworth & Turboff, 1990; Holaday ve ark., 1992). Öbür araştırmalar, travmatize olmuş çocukların, kendilerini kıymetsiz hissettiklerini ve bahtlarını hak ettiklerine inandıklarını bulmuştur (Doyle ve Bauer, 1988; Terr, 1988; Zimrin, 1986). Travmatize olmuş çocukların çevresel tehdide karşı çok bir savunmasızlık ve hassaslık duygusu geliştirdikleri gözlemlenmiştir. Bu hisler fizikî hatırlatıcıların yanı sıra içselleştirilmiş fikir ve imajlardan kaynaklandığı belirtilmiştir. (Rosenheck ve Nathan, 1985; van der Kolk 1987). Bu çocuklarda, kayıtsızlık, geri çekilme ve düşük motivasyon hisleri da bildirilmiştir ve bunlar olayları denetim edememe algısına boyun eğmenin delili olabilir (Eth ve Pynoos, 1984; Mowbray, 1988). Dehşetler ve savunmasızlık hisleri, çocukların ferdî güvenliği ile hudutlu değildir. Aile üyelerinin güvenliği konusunda çok dehşet ve kaygı Pynoos ve arkadaşları tarafından belgelenmiştir. (1987). Travma yaratan olayları izleyen birçok davranışsal reaksiyon örüntüsü belgelenmiştir. Travmatize olmuş çocukların akranlarına (Burke ve ark.,, 1982; George & Main, 1979; Hoffman-Plotkin ve Twentyman, 1984), ebeveynlere, öğretmenlere ve otorite figürlerine karşı saldırganlık sergileme olasılıklarının daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir. (Friedrich, 1987; Kinard, 1980); Bu çocuklar hayvanlara karşı şiddet eğilimli olabilirler (Friedrich ve ark.,1988; Friedrich ve Reams, 1987). Ayrıyeten, yaşıtlarına nazaran kendilerine daha fazla ziyan verme eğilimleri vardır (Green, 1983; Zimrin, 1986) ve çok ahenk zahmetleri gösterebilirler (Farber ve Joseph, 1985). Kimyasal olarak bağımlı hale gelmeleri daha muhtemeldir (Cavaiola & Schiff, 1988); antisosyal yahut kabahat faaliyetlerinde bulunmaları muhtemeldir (Frederick, 1985; McCormack ve ark.,, 1986; Shore, Tatum ve ark., 1986); jenerasyonlar ortası istismar sergilemek (Gelardo & Sanford, 1987); ve fuhuş yapmak (James & Meyerding, 1977) ve kaçak davranışlarda bulunmak da bu davranışlardan bazılardır (Rimza & Berg, 1988).

2.1.4. FİZYOLOJİK-SOMATİK TESİRLER

Van der Kolk (1988), travmanın hem ruhu hem de vücudu etkilediğini ve birden fazla TSSB belirtisinin fizyolojik ve nörokimyasal değişikliklerden kaynaklandığını belirtmiştir. Van der Kolk’a (1987b) nazaran, travma geçirmiş beşerler travmatik olayın anıları, endişeleri, terörü yahut tesirleri ile baş etmek için “kendi zihinlerine girmekten” korkarlar ve bu nedenle, bir korunma aracı olarak bu travmaların bedensel belirtilerini yaşayabilirler. Bu da, beyindeki fizyolojik yahut nörokimyasal değişiklikler tarafından tetiklenen çok sayıda bedensel çıktının yaşanmasına sebep olur (van der Kolk, 1984).